"De mensheid, door God in al haar grootsheid geschapen, staat vandaag voor een cruciale keuze: ofwel een nieuwe Toren van Babel bouwen, ofwel de stad bouwen waarin God en de mensheid samenleven". Het zijn de openingswoorden van de eerste encycliek van paus Leo XIV, getiteld 'Magnifica humanitas' , wat je kan vertalen als zowel 'schitterende mensheid' als 'schitterende menselijkheid'.

De encycliek werd vandaag voorgesteld in het Vaticaan in aanwezigheid van paus Leo XIV zelf. Een primeur, want nooit eerder woonde een paus in eigen persoon de presentatie bij van een encycliek die hij schreef. Het is een teken van het belang dat Leo XIV hecht aan de tekst, en aan het onderwerp ervan. En dat onderwerp wordt duidelijk in de ondertitel bij de encycliek: 'Over het behoud van menselijkheid in het tijdperk van artificiële intelligentie'. AI, dus.

Wat is een encycliek? Een encycliek is een officieel document van de paus waarin hij zijn visie geeft op een thema dat volgens hem grote prioriteit heeft. Dikwijls gaat dat over maatschappelijke onderwerpen zoals armoede, vrede en milieu, gekoppeld aan geloof en moraal. Met een encycliek geeft de paus richtlijnen over hoe de Kerk naar iets moet kijken, hoe gelovigen met bepaalde situaties moeten omgaan. Encyclieken hebben vaak een grote invloed. Een beroemde encycliek is 'Rerum novarum' ('Over de nieuwe dingen') van paus Leo XIII. Die verscheen op 15 mei 1891 als antwoord op de industriële revolutie. Leo XIII schreef over de miserabele situatie van arbeiders en eiste betere leef- en werkomstandigheden. Hij wees het opkomende socialisme en kapitalisme af en pleitte voor de oprichting van katholieke vakbonden. De titel van een encycliek bestaat uit de eerste twee woorden van de tekst, in dit geval 'Magnifica humanitas'.

In de voetsporen van Leo XIII

Dat de invloed van technologie en artificiële intelligentie centraal staat in de eerste encycliek van paus Leo XIV, is geen verrassing. Enkele dagen na zijn aantreden, iets meer dan een jaar geleden, zei hij al dat de impact van AI op de samenleving een belangrijk thema voor hem zou zijn. Sindsdien heeft Leo XIV al meermaals gewaarschuwd voor de uitdagingen die AI met zich meebrengt, voor veiligheid, voor het milieu, voor menselijke waardigheid en voor sociale rechtvaardigheid. Het is voor hem de belangrijkste sociale uitdaging van onze tijd, en daar wil de paus met zijn encycliek een antwoord op bieden.

Leo XIV treedt bewust in de voetsporen van Leo XIII, de paus die eind 19e eeuw met 'Rerum novarum' de krijtlijnen voor de sociale leer van de katholieke kerk vastlegde. Alle volgende pausen hebben die sociale leer verder verfijnd, en daar wil Leo XIV toe bijdragen . Leo XIII is een groot voorbeeld voor Leo XIV, die voor zijn pausennaam bewust voor 'Leo' koos. Niet toevallig ondertekende hij 'Magnifica humanitas' ook op 15 mei, exact 135 jaar na de ondertekening van 'Rerum novarum' in 1891.

"AI moet worden ontwapend"

'Magnifica humanitas' van Leo XIV is een document van 130 bladzijden, onderverdeeld in 5 hoofdstukken. Het belangrijkste uitgangspunt: technologie is "geen kracht die vijandig staat tegenover de mensheid" of geen kracht die "inherent slecht" is. Maar technologie is nooit neutraal, "want het neemt de kenmerken over van degenen die het ontwikkelen, financieren, reguleren en gebruiken". En dat vormt een bedreiging voor de menselijke en sociale waardigheid die de paus hoog in het vaandel draagt.

Volgens de paus heeft "de wedloop om het meest krachtige algoritme en de grootste databank" vaak slechts tot doel "een geopolitiek of commercieel voordeel ten opzichte van alle anderen te versterken". "AI is nu al een omgeving waarin we volledig zijn ondergedompeld en een kracht waarmee we moeten leren omgaan. Het is niet voldoende om AI alleen maar te reguleren: AI moet worden ontwapend en toegankelijk worden gemaakt", schrijft Leo XIV. "Ontwapening betekent niet dat we technologie moeten afzweren, maar dat we moeten voorkomen dat het de mens gaat overheersen".

"Machtscultuur die oorlog normaliseert"

In zijn tekst bespreekt Leo XIV heel wat sociale domeinen die door artificiële intelligentie fundamenteel veranderen: werk, onderwijs, gezondheidszorg, democratie, vrijheid, oorlogsvoering en migratie, om er maar een paar te noemen. Zo zegt hij dat de digitale revolutie de aard van conflicten verandert. "AI leidt sneller tot conflicten en maakt ze onpersoonlijker", klinkt het. Er groeit een machtscultuur die oorlog normaliseert.Volgens de paus groeit er een machtscultuur die oorlog normaliseert. Leo XIV wil duidelijkere criteria. Ook wijst hij het concept van 'rechtvaardige oorlog' , dat momenteel door de Amerikaanse regering naar voren wordt geschoven, af.Ook wijst hij het concept van 'rechtvaardige oorlog' af, een concept waar volgens hem onder meer in de Amerikaanse beleidsdiscussie naar verwezen wordt. Desinformatie wint aan kracht omdat AI de mogelijkheid biedt om inhoud, afbeeldingen en video's te manipuleren, waardoor mensen worden blootgesteld aan bevooroordeelde of misleidende perspectieven.Volgens de paus wint desinformatie aan kracht omdat AI de mogelijkheid biedt om inhoud, afbeeldingen en video's te manipuleren, waardoor mensen worden blootgesteld aan bevooroordeelde of misleidende perspectieven. "Democratie wordt zwakker wanneer pragmatisme, oftewel wat nuttig en effectief lijkt, de waarheid vervangt. En onverschilligheid ten opzichte van de waarheid leidt langzaam maar zeker tot een afdaling naar totalitarisme."

De zin 'Er groeit een machtscultuur die oorlog normaliseert' wordt in de stem van de journalist gepresenteerd als feit, terwijl het een standpunt van de paus is. Ook de bewering dat 'rechtvaardige oorlog' 'momenteel door de Amerikaanse regering naar voren wordt geschoven' is een feitelijke claim zonder bronvermelding, gepresenteerd als vanzelfsprekend.

"Ongelijkheid neemt toe"

De paus merkt ook op dat de rijkdom van de wereld "steeds meer geconcentreerd raakt in steeds minder handen, waardoor de ongelijkheid toeneemt." Het is niet langer mogelijk om enkel te vertrouwen op "de onzichtbare hand van de markt". Leo XIV wil dat politici hun beleid richten op "het algemeen belang" en "waardig werk, sociale inclusie en een rechtvaardige verdeling van de voordelen van innovatie" bevorderen. Het nastreven van hogere winsten mag ook geen rechtvaardiging zijn voor keuzes die systematisch banen opofferen. Mensen zijn geen middelen. Overheden moeten omstandigheden creëren die werkgelegenheid bevorderen, "want dit is een primair goed voor gezinnen en voor de samenleving". De paus had het ook over de gevolgen voor het milieu. De datacenters die AI-modellen genereren "verbruiken enorme hoeveelheden energie en water en hebben een aanzienlijke invloed op de CO2-uitstoot". De paus wil dat er duurzamere technologische oplossingen ontwikkeld worden.

"Streven naar waarheid"

Volgens Leo XIV hebben digitale platforms een macht die "voortdurend geleid moet worden door het streven naar waarheid of respect voor de menselijke waardigheid". Het internet moet een omgeving zijn "waarin innerlijke vrijheid en kritisch denken kunnen rijpen". Het mag geen "instrument van overmatige afleiding, homogenisering of dominantie" zijn. Beleidsmakers, onderwijs en gezinnen moeten ook samenwerken om de "cultuur van onmiddellijkheid en hyperstimulatie" die door digitale media is ontstaan, beter te kunnen beheersen.